TỔNG QUAN VỀ GIÁ TRỊ SỐNG VÀ KỸ NĂNG SỐNG

Kỹ năng sống là tổ hợp các kỹ năng cần thiết giúp con người thích ứng tích cực với các yêu cầu, thách thức hoặc biến đổi của cuộc sống hàng ngày. Giá trị sống là những điều mà con người đánh giá là quan trọng, đúng đắn, đẹp đẽ, cao thượng, cần thiết hoặc có ý nghĩa đối với cuộc sống của mình trong những điều kiện lịch sử, xã hội cụ thể. Cùng Alpha Camp Academy tìm hiểu về giá trị sống và kỹ năng sống.

Kỹ năng sống và giá trị sống

1. Khái niệm giá trị sống và kỹ năng sống

Giá trị sống là những điều mà con người đánh giá là quan trọng, đúng đắn, đẹp đẽ, cao thượng, cần thiết hoặc có ý nghĩa đối với cuộc sống của mình trong những điều kiện lịch sử, xã hội cụ thể. Giá trị sống đóng vai trò như một “la bàn nội tại”, giúp cá nhân định hướng hành vi, cảm xúc và lựa chọn trong cuộc sống. Một số giá trị sống phổ biến có thể kể đến như trung thực, trách nhiệm, tôn trọng, yêu thương, hợp tác, khoan dung, tự do, hạnh phúc…

Kỹ năng sống là tổ hợp các kỹ năng cần thiết giúp con người thích ứng tích cực với các yêu cầu, thách thức hoặc biến đổi của cuộc sống hàng ngày.

• Theo UNESCO, kỹ năng sống là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng sống và duy trì cuộc sống hằng ngày.

• WHO nhấn mạnh kỹ năng sống là các kỹ năng tâm lý xã hội và giao tiếp giúp cá nhân tương tác tích cực và giải quyết hiệu quả các vấn đề trong cuộc sống.

• UNICEF cũng cho rằng kỹ năng sống là khả năng chuyển đổi kiến thức, suy nghĩ, thái độ thành hành động hiệu quả.

  
  

2. Đặc điểm của giá trị sống

Giá trị sống có nhiều đặc điểm nổi bật:

• Tính định hướng: Định hướng hành vi, cảm xúc, lựa chọn của cá nhân.

• Tính phát triển: Có thể thay đổi, phát triển theo thời gian, trải nghiệm, hoàn cảnh.

• Tính ổn định: Khi đã nội tâm hóa, giá trị sống trở nên bền vững trong nhân cách.

• Tính khái quát: Là ý niệm trừu tượng, điều hướng nhiều hành vi cụ thể.

• Tính hệ thống: Tạo thành hệ giá trị, thang giá trị, chuẩn giá trị.

• Tính lịch sử – văn hóa: Được hình thành, củng cố và truyền tải qua lịch sử, văn hóa.

• Tính tương đối: Không tuyệt đối đúng – sai, phụ thuộc vào cá nhân, bối cảnh, xã hội.

• Tính cá nhân – xã hội: Vừa là lựa chọn cá nhân, vừa là sản phẩm của cộng đồng.

  
  

3. Phân loại giá trị sống

Giá trị sống rất đa dạng, có thể phân loại theo nhiều tiêu chí:

• Giá trị tự nhiên, giá trị nhân sinh.

• Giá trị cá nhân, giá trị nhóm/cộng đồng/dân tộc.

• Giá trị truyền thống, hiện đại, hậu hiện đại.

• Giá trị quá khứ, hiện tại, tương lai.

• Giá trị tích cực, tiêu cực.

• Giá trị vật chất, tinh thần.

• Giá trị đích (terminal values), giá trị công cụ (instrumental values).

• Giá trị đạo đức, kinh tế, văn hóa, lịch sử, tâm linh, pháp luật.

Các thang đo giá trị nổi bật như của Rokeach, Inglehart, Schwartz đã chỉ ra những giá trị đích và giá trị công cụ phổ quát, đồng thời nhấn mạnh sự khác biệt về thứ bậc ưu tiên giá trị giữa các cá nhân, nhóm và nền văn hóa.

4. Khái niệm và đặc điểm của kỹ năng sống

Kỹ năng sống là khả năng vận dụng kiến thức, kinh nghiệm để thực hiện độc lập, linh hoạt, sáng tạo và hiệu quả các hành động có mục đích. Kỹ năng sống luôn gắn liền với hành động cụ thể, chịu ảnh hưởng bởi giá trị, niềm tin, thái độ cá nhân, mang tính chủ thể và được đánh giá dựa vào mức độ tự chủ, linh hoạt, sáng tạo, hiệu quả.

Kỹ năng sống bao gồm:

• Kỹ năng nhận thức (tư duy phê phán, giải quyết vấn đề, ra quyết định…)

• Kỹ năng xã hội (giao tiếp, hợp tác, thuyết phục, làm việc nhóm…)

• Kỹ năng kiểm soát cảm xúc (tự nhận thức, quản lý căng thẳng…)

• Kỹ năng sinh tồn, kỹ năng mềm, kỹ năng cứng.

5. Phân loại kỹ năng sống

Theo các tổ chức quốc tế, kỹ năng sống được phân loại như sau:

• WHO: Kỹ năng nhận thức, kỹ năng đương đầu cảm xúc, kỹ năng xã hội/tương tác.

• UNESCO: Học để biết, học để làm người, học để cùng chung sống, học để làm việc và khẳng định bản thân.

• UNICEF: Kỹ năng nhận biết và sống với chính mình, kỹ năng nhận biết và sống với người khác, kỹ năng ra quyết định hiệu quả.

6. Quá trình hình thành giá trị sống và kỹ năng sống

Giá trị sống và kỹ năng sống được hình thành qua các giai đoạn: nhận biết, lựa chọn, thể hiện, tổ chức thành hệ thống, nội tâm hóa.

Quá trình này chịu ảnh hưởng của giáo dục, trải nghiệm thực tiễn, giao tiếp xã hội và tự rèn luyện.

Các lý thuyết nổi bật như của John Dewey (học qua trải nghiệm), Piaget (phát triển nhận thức), Bandura (học qua quan sát), Kohlberg (phát triển đạo đức) đều nhấn mạnh vai trò của môi trường, trải nghiệm và sự chủ động của cá nhân.

7. Giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống

Giáo dục giá trị sống là quá trình giúp cá nhân nhận thức, lĩnh hội và thực hành các giá trị nền tảng như trung thực, trách nhiệm, tôn trọng, hợp tác, khoan dung. Giáo dục kỹ năng sống giúp cá nhân phát triển các kỹ năng cần thiết để đối phó với thách thức hàng ngày một cách hiệu quả.

Giáo dục hiện đại nhấn mạnh vai trò chủ động của người học, lấy học sinh làm trung tâm, khuyến khích tư duy phát triển (growth mindset), trải nghiệm thực tiễn và phản tư. Giáo viên cần làm gương, tổ chức hoạt động phù hợp từng cấp độ tiếp thu giá trị, phối hợp với gia đình và cộng đồng.

8. Nguyên tắc và phương pháp giáo dục giá trị, kỹ năng sống

Một số nguyên tắc quan trọng trong giáo dục giá trị và kỹ năng sống:

• Bắt đầu càng sớm càng tốt, duy trì liên tục.

• Yêu thương, tôn trọng, lắng nghe, khen thưởng, kỷ luật tích cực.

• Tạo cơ hội cho trẻ phát huy tính tích cực, chủ động.

• Thống nhất quan điểm, phương pháp giữa gia đình, nhà trường, xã hội.

Các phương pháp giáo dục hiệu quả gồm: làm gương, kể chuyện, phân tích, nêu tình huống, chia sẻ cảm xúc, trải nghiệm thực tiễn.

Tổng kết

Giá trị sống và kỹ năng sống là hai trụ cột quan trọng trong sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân. Việc giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống không chỉ là truyền đạt lý thuyết mà còn là quá trình sư phạm tinh tế, liên tục, gắn với thực tiễn, trong đó giáo viên, gia đình và cộng đồng cùng phối hợp để nuôi dưỡng, củng cố và phát triển nhân cách, năng lực sống cho thế hệ trẻ.

Tài liệu tham khảo: Lớp bồi dưỡng phương pháp giảng dạy kỹ năng sống và giá trị sống (Trường ĐH KHXH NV HCM)